Tất niên và cúng giao thừa (30 Tết)
"Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ
Cây nêu, tràng pháo, bánh chưng xanh."
1. Tất Niên - Bữa cơm sum vầy thiêng liêng nhất
Khái niệm Tất niên (chữ Hán: 畢年, kết thúc một năm) là phong tục truyền thống được tiến hành vào ngày cuối cùng của năm (30 Tết, hoặc 29 Tết nếu tháng thiếu). Vào buổi chiều hoặc tối, các gia đình sửa soạn một mâm cỗ thịnh soạn nhất trong khả năng để dâng lên ông bà tổ tiên và các vị thần linh, cúng tạ ơn sự che chở trong suốt 365 ngày qua.
Điều làm nên giá trị thiêng liêng cốt lõi của Tất niên không nằm ở vật chất mâm cao cỗ đầy, mà ở sự đoàn tụ. Dù đi làm ăn, sinh sống xa xôi cách trở đến đâu, người Việt luôn cố gắng có mặt trong bữa cơm chiều cuối năm để nhìn lại chặng đường cũ, chia sẻ buồn vui và hòa giải mọi xích mích để bước sang năm mới nhẹ nhàng.
2. Lễ cúng Giao thừa (Trừ Tịch)
Trừ Tịch (đêm Giao thừa) rơi vào đúng thời khắc "Tý" (0 giờ ngày mùng 1 tháng Giêng). Đây là khoảnh khắc đất trời giao hòa, âm dương hội ngộ. Theo quan niệm dân gian, việc cai quản hạ giới được Ngọc Hoàng giao cho 12 vị Hành Khiển thay phiên nhau mỗi năm một vị. Lễ cúng Giao thừa chính là lễ "Tống cựu nghênh tân" – tiễn đưa vị Hành Khiển cũ bàn giao công việc và đón rước vị Hành Khiển mới xuống hạ giới.
Mâm cúng Giao thừa thường chia làm 2 phần:
Cúng ngoài trời
Mang ý nghĩa cúng các vị Hành Khiển, các thiên thần bận rộn không kịp vào nhà. Mâm cỗ thường đặt ngoài sân, trước hiên, gồm: 1 con gà trống hoa luộc ngậm cành đào/hồng, xôi gấc, trầu cau, đèn nến, rượu trắng, chén nước, vàng mã và quan trọng là chiếc lọng màu theo ngũ hành của linh thần năm đó.
Cúng trong nhà
Diễn ra trên bàn thờ gia tiên ngay sau lễ ngoài sân. Đây là lúc mời ông bà tổ tiên về sum họp ăn Tết cùng cháu con. Mâm cỗ bao gồm mâm ngũ quả, cành đào/mai, bánh chưng súng, các mâm cỗ truyền thống (giò lụa, nem, canh bóng thết đãi), hương đèn sáng trưng.
3. Ý nghĩa văn hóa & Kiêng kỵ
Trong đêm Giao thừa, không khí gia đình trở nên trầm mặc nhưng rất ấm cúng. Trẻ em hân hoan mặc áo mới, đợi giao thừa để được chúc Tết. Tuy nhiên, thời khắc này cũng có những lưu ý khắt khe:
- Không lớn tiếng: Tránh cãi vã, trách mắng trẻ nhỏ hay nói những từ xui xẻo (ốm đau, hư hỏng, chết chóc). Gia đạo cần giữ sự tĩnh hòa.
- Hương đăng: Hương và nến trên bàn thờ gia tiên phải được giữ cháy liên tục từ Giao thừa suốt cho đến lễ Hóa vàng để duy trì vượng khí, dẫn lối ông bà.
- Tránh rơi vỡ: Hết sức cẩn thận không đánh rơi làm vỡ bát đĩa, ly sành trong thời khắc chuyển giao vì coi đó là điềm báo nứt vỡ, chia ly.