Tết Đoan Ngọ
"Tháng Năm ngày Tết Đoan Dương
Là ngày giỗ mẹ Việt Thường Văn Lang."
1. Nguồn gốc Tết "Giết sâu bọ"
Đoan Ngọ (mùng 5 tháng 5 Âm lịch) là thời điểm mặt trời lên tới đỉnh điểm gần ranh giới xích đạo (Hạ chí). Lúc này thời tiết nóng ẩm oi bức, là cơ hội để sâu bọ, côn trùng và mầm bệnh sinh sôi nảy nở phá hoại mùa màng, làm hại sức khỏe con người. Xưa kia, nông dân Việt Nam đã làm lễ cúng trời đất, dùng mâm ngũ quả và các món ăn tự nhiên để tiêu trừ sâu bệnh. Từ đó, lịch sử gọi thân thương ngày này là Tết Giết sâu bọ.
2. Lễ vật và Phong tục đặc trưng
Nét nổi bật nhất của nền ẩm thực Đoan Ngọ nằm ở sự thanh mát và mang tính chất "diệt trùng".
- Rượu nếp cái hoa vàng: Món ăn cốt lõi. Gạo nếp đồ chín, ủ men vài ngày cho dậy mùi thơm. Tính cay nóng của rượu nếp được tin là sẽ khiến các loại ký sinh trùng trong đường ruột "say" và chết đi ngay từ sáng sớm tinh mơ.
- Hoa quả mùa hè: Phải là những loại quả mang vị chua chát, có sức nóng lành mạnh như: Mận đào láng, Vải thiều, Quả roi, Dứa...
- Bánh tro (Bánh ú): Bánh nếp được gói bằng lá tre, ngâm trong nước tro của các loại thảo mộc, chấm cùng mật mía. Tính tể lạnh của tro thảo mộc giúp trung hòa tà nhiệt, giải độc cơ thể rất tốt.
3. Nghi thức Hái lá mùng 5 và Trừ tà
Vào đúng giờ Ngọ (12h trưa mùng 5 tháng 5), nhiệt độ dương khí đạt mức cao nhất trong năm. Dân gian quan niệm các loại cỏ cây thảo dược hái vào giờ phút này sẽ mang dược tính chữa bệnh cảm mạo, đường ruột tốt nhất. Phụ nữ thường ra vườn hái lá đinh lăng, tía tô, lá tre, lá ngải cứu về phơi khô để làm thuốc hoặc đun nước tắm rửa xả xui.
Trẻ con thời xưa còn được đeo bùa túi tua rua bằng lụa chỉ ngũ sắc đính hạt mùi thơm để phòng tránh cảm mạo, trừ khử tà ma quỷ dữ. Đối với một số vùng quê, người lớn còn bôi chút hồng hoàng lên thóp đầu hoặc ngực trẻ để trừ bùa ngải.
4. Kiêng kỵ ngắn
- ✗ Tránh để dép lộn xộn, vì quan niệm mũi dép quay vào giường sẽ rước tà khí vào nhà.
- ✗ Hạn chế mua đồ vật hình thù kỳ dị trong ngày mùng 5.